Don’t take away my irony

‘You’re just in time,’ said Patrick, kissing Julia through her scratchy black veil.

‘You mean late as usual.’

‘No; just in time. We’re about to kick off, if that’s the phrase I’m looking for.’

‘It’s not,’ she said, with that short husky laugh that always got to him.

The last time they had seen each other was in the French hotel where their affair had ended. Despite their communicating rooms, they could think of nothing to say to each other. Sitting through long meals, under the vault of an artificial sky, painted with faint clouds and garlands of tumbling roses, they stared at a flight of steps that led down to the slapping keels of a private harbour, ropes creaking against bollards, bollards rusting into stone quays; everything longing to leave.

‘Now that you’re not with Mary, you don’t need me. I was…structural.’


The single word was perhaps too bare and could only be outstripped by silence. She had stood up and walked away without further comment. A gull launched itself from the soiled balustrade and clapped its way out to sea with a piercing cry. He had wanted to call her back, but the impulse died in the thick carpet lengthening between them.

Looking at him now, the freshly bereaved son, Julia decided she felt utterly detached from Patrick, apart from wanting him to find her irresistible.

‘I haven’t seen you for such a long time,’ said Patrick, looking down at Julia’s lips, red under the black net of her veil. He remained inconveniently attracted to almost all the women he had ever been to bed with, even when he had a strong aversion to a revival on all other grounds.

‘A year and a half,’ said Julia. ‘Is it true that you’ve given up drinking? It must be hard just now.’

‘Not at all: a crisis demands a hero. The ambush comes when things are going well, or so I’m told.’

‘If you can’t speak personally about things going well, they haven’t changed that much.’

‘They have changed, but my speech patterns may take a while to catch up.’

‘I can’t wait.’

‘If there’s an opportunity for irony…’

‘You’ll take it.’

‘It’s the hardest addiction of all,’ said Patrick. ‘Forget heroin. Just try giving up irony, that deep-down need to mean two things at once, to be in two places at once, not to be there for the catastrophe of a fixed meaning.’

‘Don’t!’ said Julia, ‘I’m having enough trouble wearing nicotine patches and still smoking at the same time. Don’t take away my irony,’ she pleaded, clasping him histrionically, ‘leave me with a little sarcasm.’

‘Sarcasm doesn’t count. It only means one thing: contempt.’

‘You always were a quality freak,’ said Julia. ‘Some of us like sarcasm.’

Edward St. Aubyn, At Last (The Patrick Melrose Novels, #5), 2012.

Patrick Melrose & Bikini Girl

Patrick ordered another double espresso and watched the waitress weave her way back to the bar, only momentarily transfixed by a vision of her sprawled across one of the tables, gripping its sides while he fucked her from behind. He was too loyal to linger over the waitress when he was already involved in a fantasy about the girl in the black bikini on the other side of the cafe, her eyes closed and her legs slightly parted, absorbing the beams of the morning sun, still as a lizard. He might never recover from the look of intense seriousness with which she had examined her bikini line. An ordinary woman would have reserved that expression for a bathroom mirror, but she was a paragon of self-absorption, running her finger along the inside edge of her bikini, lifting it and realigning it still closer to the centre, so that it interfered as little as possible with the total nudity which was her real object. The mass of holiday-makers on the Promenade Rose, shuffling forward to claim their coffin-sized plot of beach, might as well not have existed; she was too fascinated by the state of her tan, her wax job, her waistline, too in love with herself to notice them. He was in love with her too. He was going to die if he didn’t have her. If he was going to be lost, and it looked as if he was, he wanted to be lost inside her, to drown in the little pool of her self-love – if there was room.

Oh, no, not that. Please. A piece of animated sports equipment had just walked up to her table, put his pack of red Marlboros and his mobile phone next to her mobile phone and pack of Marlboro Lights, kissed her on the lips and sat down, if that was the right term for the muscle-bound bouncing with which he eventually settled into the chair next to hers. Heartbreak. Disgust. Fury. Patrick skimmed over the ground of his immediate emotions and then forced himself upwards into the melancholy sky of resignation. Of course she was spoken for a million times over. In the end it was a good thing. There could be no real dialogue between those who still thought that time was on their side and those who realized that they were dangling from its jaws, like Saturn’s children, already half-devoured. Devoured. He could feel it: the dull efficiency of a praying mantis tearing arcs of flesh from the still living aphid it has clamped between its forelegs; the circular hobbling of a wildebeest, reluctant to lie down with the lion who hangs confidently from his neck. The fall, the dust, the last twitch.

Yes, in the end it was a good thing that Bikini Girl was spoken for. He lacked the pedagogic patience and the particular kind of vanity which would have enabled him to opt for the cheap solution of being a youth vampire. It was Julia who had got him used to sex during her fortnight’s stay, and it was among the time refugees of her blighted generation that he must look for lovers. With the possible exception, of course, of the waitress who was now weaving her way back towards him. There was something about the shop-worn sincerity of her smile which suited his mood. Or was it the stubborn pout of the labial mould formed by her jeans? Should he get a shot of brandy to tip into his espresso? It was only ten thirty in the morning, but there were already several misty-cold glasses of beer blazing among the round tables. He only had two days of holiday left. They might as well be debauched. He ordered the brandy. At least that way she would be back soon. That’s how he liked to think of her, weaving back and forth on his behalf, tirelessly attending to his clumsy search for relief.

He turned towards the sea, but the harsh glitter of the water blinded him and, while he shielded his eyes from the sun, he found himself imagining all the people on that body-packed curve of blond sand, shining with protective lotions, playing with bats and balls, lolling in the placid bay, reading on their towels and mattresses, all being blasted by a fierce wind and blown into a fine veil of sparkling sand, and the collective murmur, pierced by louder shouts and sharper cries, falling silent.

Edward St. Aubyn, Mother’s Milk (The Patrick Melrose Novels, #4), 2005.

This desire is not yours

You’re in a faraway nightclub. People can barely hear each other. They have to shout in others’ ears. You weren’t shouting. You were quiet. Letting the others around the table scream their heads off, deafening each other. In the space of the hour you had already spent there, your distress had intensified. Your exasperation, perhaps. But can one tell distress from exasperation, from melancholy?

Seated next to C, you weren’t looking at her. You were simply feeling the presence of her body to your left. Sometimes her perfume, in waves.

You were attempting to measure, minute by minute, the tightening stranglehold of an exasperatedly physical desire, which you feel minute after minute becoming all the more unbearable, astonishing in its ability to grow, in its paradoxical ability to nail you there in a near-complete paralysis. You didn’t, and still don’t, remember having ever felt such a tyrannical desire. You were tracking its progress, its ascent. It had split your body in two: an abstract, imperceptible body, doubling another that was strained, steeled, exacerbated, a paradox of petrification and pulsation. You couldn’t steer your thoughts away from it, so much was this other body invading you. You witnessed, powerless, motionless, your own colonization by an inexplicable and obscene desire that your willpower was failing to keep in check, to contain, to purge.

This wave of inhuman desire was mounting, against you, against your better judgment. A night with C was not at all your intention. Hadn’t she already once made a pass at you, which you had declined? For you simply did not find C appealing at all. You had even sometimes felt repulsion toward her body.

But desire, like repulsion, is without reason and defies explanation. Nor does repulsion cancel out desire.

How can you feel such a pressing, devastating desire for a woman you don’t even find attractive? A woman who does not fit any of your types… Hence your distress.

You were now intent on looking at her, scrutinizing her, identifying all of the reasons to lose your hard-on. You told yourself that her mouth was unappealing, that her features were too coarse for your taste, that her body, though supple, did not have the naïve delicateness or the energetic grace that usually excited you, that her manner, her gestures lacked the neatness, the discretion capable of seducing you.

You sought out the defects, inventoried the adjectives that might vanquish your desire. But this damned desire remained recalcitrant to all your curses and even to your denigrations.

Therein lies your melancholy: this desire is not yours. This desire cares nothing for you. Unrelenting, blind, deaf, brutal, offering no way out. A desire rising against your body’s will, and your body itself the traitor thwarting its own defense.

Then, maybe, could you divert it? You had started cultivating the hope that C was only the accidental object, not the source, of this desire. And even then, still interchangeable. You had looked around for other women. Asking yourself, of all of them, which would hold the greatest likelihood of being attractive to you. None. So pick at random, any one of them. Then you could begin to think of this other woman, to apply yourself to this task, to draw this unknown woman toward the center of gravity of the desire preoccupying you. So that her image would be caught in its magnetic field. But no, nothing. Not the least pull of attraction. The gaze and the flesh do not belong, it seems, to the same body: the image of the unknown woman and the pulsing of desire, each the center of different galaxies or parallel universes.

Anne Garréta, Not One Day, trans. by Emma Ramadan and the Author, 2017.

Wyśrubowane kryteria seksu podgrupowego

– Skoro już pytasz – zaśmiała się – to Nicholas Pratt zrobił na mnie dość odpychające wrażenie.

– Wiem, co masz na myśli. Problem Nicholasa polega na tym, że chciał zostać politykiem, ale zniszczyło go coś, co ileś lat temu uchodziło za skandal erotyczny, a co dziś pewnie nazwano by „otwartym małżeństwem”. Większość ludzi najpierw zostaje ministrami i dopiero wtedy rujnują sobie karierę skandalem erotycznym, ale Nicholasowi udało się to już wtedy, kiedy próbował zaimponować centrali, startując w wyborach uzupełniających w bastionie laburzystów.

– Zuch – skwitowała Anne. – Czym dokładnie zasłużył sobie na wygnanie z raju?

– Został nakryty w łóżku z dwiema kobietami przez trzecią kobietę, swoją żonę, która zdecydowała, że nie stanie u jego boku.

– Chyba i tak zabrakłoby dla niej miejsca. Ale zgadzam się, że niepotrzebnie się pośpieszył. W tamtych czasach człowiek nie mógł opowiedzieć w telewizji, jakie to „wyzwalające doświadczenie”.

– Kto wie – rzekł Victor z udawanym zdziwieniem, po belfersku łącząc palce obu dłoni w łuk – może są takie zakątki torysowskiej Anglii, gdzie do dziś nie wszystkie matrony z komitetu selekcyjnego praktykują seks grupowy.

Anne usiadła mu na kolanie.

– Victorze, czy dwoje ludzi to grupa?

– Obawiam się, że co najwyżej podgrupa.

– Chcesz powiedzieć – odparła ze zgrozą – że uprawiamy seks podgrupowy?– Wstała, targając mu włosy. – To okropne.

– Myślę – ciągnął spokojnie Victor – że po tym, jak jego ambicje polityczne szybko legły w gruzach, Nicholasowi zobojętniała kariera i postanowił utrzymywać się z odziedziczonej fortuny.

– Według moich kryteriów to go jeszcze nie czyni ofiarą – odparła Anne. – Nakrycie w łóżku z dwiema dziewczynami to nie łaźnia w Auschwitz.

– Masz wyśrubowane kryteria.

Edward St Aubyn, Patrick Melrose: Nic takiego. Złe wieści. Jakaś nadzieja, tłum. Łukasz Witczak, Warszawa 2017.

Odrobina radości Anty-Edypa


Brak, prawo i znaczące – oto nazwy trzech błędów, jakie popełniamy, gdy mówimy o pragnieniu. Wszystkie jednak cechuje ten sam błąd idealizmu. To idealizm wytwarza pobożną koncepcję nieświadomości. Daremnie próbuje się interpretować wspomniane pojęcia w kategoriach analizy kombinatorycznej, w ramach której brak nie jest już deprywacją, a staje się miejscem pustym, prawo nie oznacza już przykazań, ale reguły gry, znaczące nie jest już znaczeniem, a staje się układem dystrybucyjnym; takie zabiegi nie są zdolne pozbawić tych pojęć ich teologicznego obciążenia, dalej wlokąc za sobą orszak złożony z niedostatku istnienia, poczucia winy i sensu. Interpretacja strukturalna wyrzeka się wiary, wynosi się ponad obrazy, figury ojca i matki zachowuje jedynie w postaci funkcji,  z a k a z   i   t r a n s g r e s j ę    definiuje jako operatory strukturalne. Czy jednak znajdzie się taka woda, która potrafiłaby zmyć z nich kontekst i tło religijne? Wiedza naukowa przedstawiana jako niewiara jest w rzeczywistości ostatnim schronieniem wiary. Nietzsche powie: nigdy nie istniała inna psychologia niż ta, którą uprawiają kapłani. Z chwilą, gdy brak ponownie wkracza w porządek pragnienia, cała produkcja pragnąca zostaje stłamszona, zredukowana do funkcji produkowania fantazji; tymczasem znak nie wytwarza fantazji, wytwarza realne oraz pozycje, jakie przyjmuje pragnienie w rzeczywistości. Z chwilą, gdy pragnienie po raz kolejny zostaje przyspawane do prawa – przy domyślnym założeniu, że nie trzeba przypominać tego, co jest wiadome od wieków: nie istnieje pragnienie bez prawa – wieczna operacja odwiecznej represji zaczyna się od początku, nieświadomość zostaje zamknięta w kręgu zakazów i wykroczeń, białej i czarnej mszy; tymczasem znak pragnienia nigdy nie jest znakiem prawa, lecz znakiem mocy. Czy ktoś ośmieli się nazwać prawem fakt, że pragnienie ustanawia i rozwija swoją moc, że wszędzie tam, gdzie się pojawia, wywołuje przepływy i przecina substancje („staram się nie mówić o prawach chemicznych, słowo to ma posmak moralny”)? Z chwilą, gdy pragnienie zostaje uzależnione od znaczącego, zaciska się wokół niego ciasny uchwyt despotyzmu, którego efektem jest kastracja, dokonująca się tam, gdzie rozpoznaje się cechę znaczącego; tymczasem znak pragnienia nigdy nie jest znaczącym, istnieje w serii tysięcy wytwórczych cięć i przepływów, one zaś nie pozwalają oznaczyć się przez cechę jednostkową kastracji; zawsze jest to znak-punkt o kilku wymiarach, wieloznaczność stwarzająca podstawę dla semiologii punktowej.


Mówi się, że nieświadomość jest mroczna. Reicha i Marcusego często oskarża się o „russoizm”, wypomina się im naturalizm, inaczej mówiąc, zbyt idylliczne spojrzenie na naturę nieświadomości. Ale czy właśnie nieświadomości nie przypisuje się okrucieństw, do których zdolna jest tylko świadomość i zbyt pewna siebie wiara? Czy przesadą jest stwierdzenie, że okrucieństwo i terror z konieczności występują w dziedzinie nieświadomości rzadziej (a przy tym są innego typu) niż w świadomości dziedzica, żołnierza czy głowy państwa? Nieświadomość jest potworna, ale jej okrucieństwa nie są antropomorficzne. Demony nie budzą się, gdy rozum śpi. Wywołuje je czujna i bezsenna racjonalność. Nieświadomość jest russoistą, bytem człowieka-natury. A zresztą, ile złośliwości i krętactw znajdziemy u Rousseau! I czy wykroczenie, poczucie winy, kastracja są określeniami nieświadomości czy raczej  s p o s o b e m,   w   j a k i   k a p ł a n   p o s t r z e g a   r z e c z y?  Nie ma wątpliwości, że nie tylko psychoanaliza, ale również inne siły dążą do edypalizacji nieświadomości, potrafią ją wykastrować, naznaczyć poczuciem winy. Tyle że psychoanaliza wspiera te posunięcia, wymyślając ostatniego kapłana. Analiza edypalna narzuca każdej syntezie nieświadomości użycie transcendentne, które zapewnia jej  k o n w e r s j ę.  Dlatego praktycznym zadaniem schizoanalizy jest ich  o d w r ó c e n i e,  przywrócenie syntezom nieświadomości ich użycia immanentnego. Należy odwrócić proces edypalizacji, rozpruć macierzyńską i ojcowską pajęczynę, wyzbyć się uświęconych przekonań po to, by dotrzeć do poziomu produkcji maszyn pragnących, do poziomu inwestycji społeczno-ekonomicznych, na którym rozgrywa się zaangażowana analiza. Dopóki nie dotknie się wymiaru maszyn, nic nie da się osiągnąć. Tak naprawdę za takim postulatem kryją się bardzo konkretne zabiegi interwencyjne: bezstronną życzliwość edypalnego analityka, który rozumie wyłącznie figury ojca i matki, i tylko ich sobie życzy, należy zastąpić nieżyczliwym czy wręcz otwarcie wrogim działaniem – wkurzasz mnie z tym Edypem, ciągnij dalej ten wątek, a analiza zostanie przerwana albo zafundujemy ci terapię szokową, przestań więc gadać o tacie i mamie – oczywiście „żyje w tobie Hamlet, podobnie jak Werter”, tak jak Edyp i cokolwiek sobie zapragniesz,  a l e  wtedy „wyrastają ci przyrodnie kończyny, przyrodnie usta i wąsy; przywołując wspomnienia śmierci, twoje «ja» staje się czymś w rodzaju nieorganicznej zasady, która nieustanie dowodzi daremności życia… Czy narodziliście się Hamletem?  C z y   r a c z e j   s t w o r z y l i ś c i e   H a m l e t a   w   s o b i e?  D l a c z e g o   p o w r a c a ć   d o   m i t u?”. Po wyrzeczeniu się mitu psychoanalizę znowu stać na odrobinę radości. Znów może cieszyć się z niewielkich odkryć. Jeśli bowiem wszystko jest z góry rozstrzygnięte, psychoanaliza staje się wyjątkowo ponura, wyjątkowo smutna, niemożliwa do zakończenia. Czy można powiedzieć, że schizofrenik wyzbył się radości? Czy jego smutek nie bierze się z faktu, że nie może już znieść sił edypalizujących, hamletyzujących, które krępują go z każdej strony? Lepiej już uciec, wycofać się na ciało bez organów, schronić się w nim, zamknąć w sobie. Schizofrenizacja rozumiana jako proces oferuje odrobinę radości, w przeciwieństwie do schizofrenii traktowanej jak jednostka chorobowa, w której „z procesu tworzy się cel…”. Psychoanalityk zmuszony do wyruszenia w głąb nieświadomości wytwórczej czułby się ze swoim teatrem równie nie na miejscu, co aktorka Komedii Francuskiej w fabryce czy średniowieczny klecha przy taśmie produkcyjnej. Naszym zadaniem jest więc uruchomienie jednostek produkcji, podłączenie maszyny pragnącej do zasilania. Co wydarza się w fabryce, czym jest ów proces, jaką udrękę i chwałę, cierpienie i rozkosz niesie ze sobą, pozostaje jeszcze dla nas niewiadome.

Félix Guattari, Gilles Deleuze, Anty-Edyp. Kapitalizm i schizofrenia, tłum. Tomasz Kaszubski, Warszawa 2017.

Chodźcie, chłopcy, na żołędzie.

Swobodę obyczajową widać też w pieśniach, jeśli oczywiście dotrzemy do ich nieocenzurowanych wersji. Po polsku nazywają się one piosenkami „pieprznymi”, po białorusku i ukraińsku „słonymi”. W drugiej połowie XIX wieku bez ogródek śpiewano o namiętnościach, o których marzyli mężczyźni:

Jechałem z Warszawy,

Dziewka krowy doi;

Dała mi się mleka napić,

Teraz mi chuj stoi

I kobiety:

Matuleńku, daj mnie za mąż,

Albo mi ją nitką zawiąż,

Albo mi ją zalep gliną, –

Bo, dalibóg, nie wytrzymam.

I o tych, które przychodziły same:

„Ej ty, Jasiu podufały!

Nie będą cię panny chciały”.

„Oj, będą, będą, będą,

Bo latają za mną grzędą”:

Jedna boczkiem,

Druga toczkiem,

Trzecia na mnie mruga oczkiem;

A czwarta mnie szpilką kole –

„Pódź no, Jasiu, ku stodole”.


Kaśka za piec, Maciek za nią,

Spuścił portki, skoczył [chlusnął] na nią.

W przyśpiewkach o wielu sprawach mówi się nadspodziewanie otwarcie, podejmuje się nawet tabuizowane zwykle kwestie, na przykład seksualność rodziców i ogólnie osób starszych:

Ej, dobrze ojcu było,

Da póki matka żyła;

Bo jak wlazł pod pierzynę,

Stanęła mu żyła.

A skoro mowa o rodzicach, to zachętę z ich strony odnotował nie tylko Kamieński:

Matuleńku, był to Maciek,

Chciał doniczki wiercić maczek.

Moja córuś, dać by było,

Przecież by jej nie ubyło.

„Pieprzne” pieśni ukazują prozdrowotne właściwości seksu:

Matuleńku, brzuch mię boli,

Zaprowadź mię do stodoły,

Połóżcie mię koło snopa,

Przyprowadźcie do mnie chłopa.

Współcześni seksuolodzy są zgodni: orgazm, szczególnie kobiecy, ma silne działanie przeciwbólowe.

W piosenkach znajdziemy też wreszcie dość luźne nastawienie do seksu za pieniądze czy raczej – jak to się dziś nazywa – sponsoringu:

Dziewczyno, daj mi piczki,

Dam ci rubla na trzewiczki;

Bo ci piczki nie ubędzie,

A w trzewikach ci ładnie będzie.


Poza tym w pieśniach ludowych znajduje się cała masa porad dotyczących udanego życia seksualnego. Zniechęcano w nich na przykład do zbyt dużej różnicy wieku:

Płacze Kasia, płacze,

I ma czego płakać:

Poszła za starego –

Nie chce ją pokochać.

Przestrzegano przed alkoholem:

Upiłem się, upiłem, nie mogę se rady dać;

Musisz mnie, dziewczyno, do domu prowadzić.

Wyjaśniano, czemu służą lubrykanty:

Słuchaj, Kaśka, co ci powiem:

Wysmaruj se psiuchę łojem;

Bo jak wlezie ciało w ciało,

Żeby dupsko nie skrzypiało.

Nie obyło się też bez wątków patriotycznych:

Dziewczyno z Zamieńca,

Nie wychodź za Niemca;

Bo Niemiec gorący,

Świergoli stojący.

Przed związkami mieszanymi ostrzegali również przybywający z miasta postępowcy: „Zwłaszcza ostro zarysowuje się tu problem narodowości w tzw. małżeństwach mieszanych, gdzie np. kobieta kultury europejskiej wychodzi za mąż za Afrykańczyka innej religii. Często miłość nie jest w stanie wyrównać tu sprzeczności i wyrzeczeń, jakie jedna ze stron musi ponieść na korzyść strony drugiej” – pisała pochodząca z warszawskiej elity lekarka Krystyna Lipińska-Raczek w podręczniku dla uczniów zasadniczych szkół rolniczych.

Są też pieśni ukazujące męską seksualność jako trudną do opanowania:

Kaśka za piec, Maciek za nią,

Spuścił portki, dalej za nią!

„Ej, Macieju, co robita!

Chyba mnie tam zadusita”.

„Nie, Kasiuniu, nie zaduszę:

Jakem zaczął, skończyć muszę”.

Podobnie przedstawiano ją w poradnictwie seksuologicznym. Na przykład w latach 70. Lew-Starowicz pisał na łamach „Itd”: „Specjaliści zajmujący się gwałtami seksualnymi (wiktymolodzy) niejednokrotnie podkreślali dość częsty fakt, że część gwał- tów wynikała z przekroczenia przez kobiety »progu wrażliwości i wytrzymałości« mężczyzn nieświadomie przez nich prowokowanych”. W latach 80. na łamach skierowanego do ludności wiejskiej „Tygodnika Kulturalnego” relacjonował: „W 30 proc. ogółu zgwałceń stwierdziłem, że zachowanie ofiar było lekkomyślne, świadomie lub nieświadomie prowokujące do zachowań seksualnych sprawców”.

Bardzo wiele pieśni dotyczy też seksualności kobiecej. Zwykle (auto)afirmację kobiecych narządów płciowych kojarzymy z amerykańskim feminizmem lat 70. i postacią Betty Dodson, która zachęcała Amerykanki, by sięgnęły po lusterka i zobaczyły, co mają między nogami. Szok, jaki przeżywały ówczesne panie domów, i wpływ tego doświadczenia na emancypację można zobaczyć na przykład w znakomitym filmie Smażone zielone pomidory. Dziewiętnastowieczne chłopki na ziemiach polskich doskonale jednak wiedziały, jak wyglądały ich cipki:

Czarna moja, czarna,

Nie ma takiej żadna,

Oj, czarna sznuróweczka,

Bo ja sieroteczka.

Chętnie, nawet w gronie rodzinnym, dyskutowały sprawy estetyki i higieny narządów płciowych:

Pytała się córka ojca,

Czy on goli swoje jajca –

„Moja córuś, ja ci życzę,

Weź nożyczki, ogól piczę”.

Wydaje się również, że różnorodność tych narządów była ceniona. Wskazuje na to przyśpiewka z Małopolski, tym razem z połowy XX wieku:

Powiadają mi skrzypice

ze Maryna ma dwie pice,

a basetla ta mi wróży,

że ma jedno ale duzo.

Co ciekawe, w ostatnich latach coraz częściej słychać o operacjach plastycznych, których celem jest standaryzacja żeńskich narządów płciowych. W Polsce praktyka ta szczęśliwie nie jest rozpowszechniona, a wiele autorytetów medycznych zdecydowanie się jej przeciwstawia. I słusznie: operacje genitaliów są obciążone ogromnym ryzykiem z uwagi na niesłychane ukrwienie okolic intymnych. Na jeszcze inny aspekt tej sprawy zwracają uwagę feministki: z odpowiednim, młodzieńczym wyglądem narządów (a więc także z ich małością) jest trochę tak jak z nadmiernie szczupłymi modelkami: nastolatki są gotowe na wiele wyrzeczeń, by się do nich upodobnić. Z danych Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgii Plastycznej wynika, że w Stanach Zjednoczonych w 2015 roku takim zabiegom poddało się 400 niepełnoletnich dziewcząt.

Inna sprawa poruszana w polskich piosenkach ludowych to satysfakcja, również kobieca. Seks ma dawać radość obojgu. W pieśniach wiele się mówi o dawaniu szczęścia i trafianiu „w dobre miejsce”. Pojawia się też motyw znany z Konopielki. Nie tylko nauczycielka u Redlińskiego, lecz także dziewczęta z Małopolski chciały dosiąść swych chłopaków:

Jasiu mój, Jasiu mój,

nie róbze mi krzywdy

ty no mnie wchodziłeś

jo na ciebie nigdy.

Znajdujemy też piosenki podejmujące kilka motywów edukacyjnych jednocześnie. Oto przykład z kujawskiego rękopisu Kolberga:

Już to temu pięć lat będzie,

Jak chodziłam na żołędzie,

Zawszem z sobą Jasia brała,

Żebym więcej uzbierała.

I właził mi Jaś na dęby,

Ja mu za to dałam gęby.

I dał mi Jaś swej żołędzi,

Co jej było na trzy piędzi.

Nie wiedziałam, gdzie ją włożyć,

Kazał mi się Jaś położyć.

Jak wziął wtykać i wymykać,

Aż zaczęłam z bólu sykać.

Ja mu mówię: stój, człowiecze,

Żołądź pęka, sok z niej ciecze.

Od tego żołędzi soku

Chorowałam trzy ćwierć roku.

Jak mi będzie, tak mi będzie,

Chodźcie, chłopcy, na żołędzie.

Jeśli za Dobrosławą Wężowicz-Ziółkowską przyjmiemy, że w folklorze o seksie mówi się zawsze w określony sposób, czyli przez odwołania do siania, orki, zbierania, rzemiosła, czyli różnego typu czynności codziennych, dowiadujemy się z tej przyśpiewki, że w ciążę można zajść, jeśli sok żołędzi wydziela się podczas kładzenia („Od tego żołędzi soku chorowałam trzy ćwierć roku”). I że pierwszy raz boli. Pocałunek i czułości za to jawią się jako alternatywa bez konsekwencji. Piosenka wiele też mówi o prawie kobiet do przyjemności oraz kobiecej inicjatywie w zalotach i w seksie. To narratorka proponuje wyprawę na żołędzie. Jak widać, nie tylko góralki wiedziały, czego chciały!

Dostrzeżemy to, kiedy wyjdziemy poza analizę symboliczną. Wężowicz-Ziółkowska słusznie zauważa, że w przyśpiewkach kobieta jest polem, łąką czy gniazdem, a jej partner pługiem, kosą czy ptaszkiem, w rezultacie łączy żeńskość z pasywnością, mę- skość z aktywnością lub wręcz agresją. Ale czy uogólnienie tego na stosunki męsko-damskie nie jest podążaniem za kolejnym stereotypem? Jeśli nie będziemy się koncentrować na symbolice, zobaczymy w pieśniach ludowych coś w rodzaju kobiecej autonomii seksualnej, kobiecej inicjatywy w konkretnych sytuacjach. Inny przykład, tym razem z Mazowsza, który dobrze ilustruje jednoczesną pasywność i aktywność symboli odpowiednio żeń- skich i męskich (kuchenka – kiełbaska) w związku z samym aktem seksualnym i czynną rolą kobiecą w całej sytuacji, to historia Kasinki i Jasieńka. Pojawia się tam też motyw troski mężczyzny o niechcianą ciążę (choć kwestię tę często zrzucano wyłącznie na kobiety). Podobnie jak w historii o żołędziach przedstawiono ją tu jako chorobę.

Prosiła Kasinka

raz o jedne łaskę:

aby ij zgotować

z barscykiem kiełbaskę.

A, moja Kasinku,

a co to za łaska,

u ciebie kuchenka,

u mnie kiełbaska.

A skoro Jasienko

barscyku zgotował,

wyjon se kiełbaskę,

do kieseni schował.

A, mój Jasienku,

coz to za łaska,

barscyku zgotował,

a gdzie ta kiełbaska?

Boję się, Kasinku,

byś nie chorowała,

bo się ta kiełbaska

nie ugotowała.

Dajze mi ją w rękę,

niech się zabawię,

jezeli surowa,

jesce ją raz wstawię.

Boję się, Kasinku,

zeby nie chorować,

bo tę kiełbaskę

mozna raz po raz

sześć razy gotować.

O kobiecej inicjatywie mówi się także w innej przyśpiewce, tym razem z Krakowskiego:

Obiecał syr dać,

żeby ją posmyrdać,

obiecał duży,

żeby jak najdłużej.

Autorzy pieśni ludowych mówią więc o sprawach płci w sposób dużo bardziej liberalny niż miejscy seksuolodzy. Najlepszym dowodem na to, że Kowalska-Lewicka miała rację, pisząc o drobnomieszczańskiej przyzwoitości płynącej z miasta na wieś, są utrzymane w tonie myśliwsko-wędkarskim słowa Wisłockiej o tym, że kobieta nigdy nie powinna inicjować seksu: „Nasze babcie twierdziły, że »mężczyzna to myśliwy, a kobieta – ptaszka, na którą poluje«. Im trudniejsza do upolowania czy złowienia, tym cenniejsza”. Być może mówiła tak wywodząca się z elity babcia Michaliny Wisłockiej, ale nie babcie Kasinki i przedsiębiorczych zbieraczek żołędzi.

Agnieszka Kościańska, Zobaczyć łosia. Historia polskiej edukacji seksualnej od pierwszej lekcji do internetu, Wołowiec 2017.

I to jest wszystko, a jednocześnie najmniej, co można powiedzieć o ludzkich związkach

Podbródek, który siłą przyzwyczajenie w trzeźwych i świadomych chwilach naszego życia utrzymuje usta zamknięte, górną szczękę kładzie na dolnej, a górną wargę przysuwa do dolnej, w takich chwilach się rozluźnia, wraca do pradawnego stanu sprzed nabytych nawyków, rozluźnia trzeźwą, świadomą dyscyplinę, poza godzinami snu utrzymującą mięśnie twarzy w ciągłym napięciu, którego rodzaj i natężenie określają charakter twarzy, przez co tam, w środku, język wznoszący się nad górną krawędzią dolnej szczęki znajduje się w niepewnie rozkołysanej pozycji, a kiedy usta się otworzą, ślina zebrana u wrót zębów, nieopodal wznoszącego się łuku języka, spływa na dno jamy ustnej.

Głowy lekko odchylają się w bok, jedna w lewo, druga w prawo, kiedy bowiem usta dwóch osób chcą spotkać się ze sobą, ich twarze muszą ominąć nosy wystające z rzeźby ludzkich głów.

Kiedy oczy ocenią już odległość i na podstawie danych o rzeźbie głowy obliczą potrzebny kąt nachylenia, a z rosnącej ciągle prędkości zbliżania się można już wyznaczyć moment spotkania, wtedy powieki miękko i powoli opadną na oczy, z takiej bliskości widzieć jest już rzeczą niemożliwą i niepotrzebną, z czego naturalnie nie należy wyprowadzać wniosku, jakoby wszystko, co niemożliwe, miało być niepotrzebne, jednakowoż szpara pomiędzy powiekami całkowicie się nie zamyka, lecz pozostawia odrobinę miejsca, tylko tyle, by długie rzęsy, tak oto symetria oczu i ust staje się doskonała: jest to stan pełnej świadomości, choć człowiek nie jest do końca przebudzony, ile odda z napięcia trzeźwości, tyle straci z jasności myśli, tu coś się otwiera, choć nie całkowicie, tam się zamyka, choć też nie do końca.

Gdybym chciał więcej powiedzieć o pocałunku, o spotkaniu dwojga ust, o chwili, kiedy bezpośrednie zmysłowe odczuwanie nagle staje się bezpośrednim odczuwaniem dwóch ciał, gdybym chciał o tym powiedzieć coś bliższego, musiałbym chyba wkroczyć za pionową, pokrytą bruzdami powłokę otwartych, muskających się wzajemnie warg.

O ile coś podobnego byłoby możliwe bez noża chirurga, o tyle samo współdziałanie narządów zmusiłoby nas do strasznego wyboru, czy mamy posuwać się wzdłuż mięśni opadających lekkimi falami ku kącikowi ust, czy też podążać za pajęczyną wijących się żyłek i nerwów; w pierwszym przypadku musielibyśmy przedostać się przez wianuszek gruczołów ślinowych zwartych ze sobą warg i ust, a poprzez tkankę łączną szybko dobrać się do błony śluzowej, podczas gdy w drugim przypadku, jak gdyby przez cienkie niczym włoski korzonki drzewa, dostawalibyśmy się do samego pnia, a stamtąd do centralnego ośrodka nerwowego korony, w trzecim zaś przypadku, zależnie od tego, czy ruszyliśmy niebieskim, czy czerwonym szlakiem, dotarlibyśmy do piwnicy lub komórki.

Na szczęście jedynie w bajkach musimy spośród trzech dróg wybierać tę jedyną, zbawienną drogę, jeśli jednak nie pragniemy zbawienia, a tylko chcemy zaspokoić naszą zwykłą i bez wątpienia dość powierzchowną ciekawość, możemy wybrać czwartą z możliwości, możemy wślizgnąć się do ust pomiędzy ledwie stykającymi się ze sobą wargami, a nie będzie to łatwe, powierzchnia w tym miejscu jest niemal całkiem sucha, ślinianki obficie wydzielają ślinę, ale niepewnie kołyszący się język nie zwilża ust, tak więc im więcej czasu upłynęło od chwili, w której dotknęły się wargi, tym są one suchsze, czasami przypominają ziemię spękaną podczas suszy, choć w wewnętrznym łuku dolnych zębów, tam, pod językiem, zebrało się już całkiem pokaźne jeziorko śliny.

Kiedy posuwając się skalistym wierzchołkiem dolnych zębów, ominiemy to jeziorko, a potem u ich nasady, po wzdłużnej płaszczyźnie, zaczniemy wspinać się w górę i dotrzemy do śliskiego grzbietu niepewnie kołyszącego się języka, by stamtąd spojrzeć na przebytą drogę, roztoczy się przed nami doprawdy nadzwyczajny widok.

Przedsięwzięcie, ma się rozumieć, nie jest wolne od niebezpieczeństw, jeśli nie zatrzymamy się na kubkach smakowych, to z łatwością możemy ześlizgnąć się do gardzieli, niemniej warto zaryzykować, w końcu jesteśmy w bezpiecznej jaskini, nad nami rozciąga się piękny łuk podniebienia, przed nami otwór jamy ustnej tworzy regularny rozwartokątny trójkąt, i jeśli nawet nie jesteśmy tu po to, by podziwiać zachwycające widoki, to zdziwieni zakrzykniemy, że anatomiczny obraz jamy ustnej, oglądany z tej wewnętrznej perspektywy, jest dokładnie taki sam, jak zwykliśmy przedstawiać oko Boga.

Kiedy zaś wyjrzymy na zewnątrz, nagle wszystko pociemniej nam przed oczyma, a u wejścia do jaskini, napędzany sprzecznymi siłami ssania i wnikania, może nie do końca symetrycznie, trochę zsuwając się na bok, przylgnie ten drugi trójkąt, i wtedy dojdzie do pocałunku, a my poczujemy, jakby w mroku zwierających się ze sobą jaskiń ust oko jednego Boga spojrzała w oko drugiego Boga.

Radość naszego odkrycia w tej pełnej emocji chwili często zostaje zmącona udręką niepewności, zadajemy sobie bowiem pytanie, czy dotknięcie warg dwojga ludzi, pocałunek, naprawdę jest spotkaniem o tak wielkim i wyjątkowym znaczeniu, w którym oko jednego Boga spogląda w oko drugiego Boga?

Dręczeni wątpliwościami przekopujemy zbiór naszej wiedzy i doświadczeń, te zaś potwierdzają nasze tezy bądź też im zaprzeczają, ale żeby odnieść się do owych zaprzeczeń albo potwierdzeń musimy zagłębić się w ciało, ale przecież już w nim jesteśmy!, i wziąć pod lupę narządy biorące udział w miłosnym życiu człowieka.

Kiedy zaś przyjrzymy się z bliska narządom i ich właściwościom, dojdziemy do dziwnego i dla niektórych zapewne szokującego wniosku, że miłosna rozkosz, będąca warunkiem i koniecznością funkcjonowania instynktu podtrzymania gatunku, u każdego człowieka, tak u kobiety, jak i u mężczyzny, możliwa jest do wywołania także bez udziału tego drugiego, mało, możliwe jest także samodzielne osiągnięcie zaspokojenia, i że do tego wcale nie jest potrzebna druga osoba.

Poczucie zamknięcia w sobie i osiągnięcia pełni w samym sobie, kiedy człowiek, przywołując w myślach obraz cielesnego dotyku drugiej osoby, sięga dłonią do swojego samotnego ciała, zna z doświadczenia każdy z nas.

Osoby o słabej psychice, wstydliwe i pełne oporów nie muszą od razu sięgać do własnych narządów płciowych, wystarczy, że skóra ich dłoni, niby przez przypadek, dotknie okoli ud, brzucha czy miednicy, by pomiędzy ich własnym ciałem a własną skórą zrodził się kontakt niezbędny do osiągnięcia zmysłowej rozkoszy; u kobiet wchodzą tu jeszcze w rachubę piersi, brodawki i ich ciemne otoczki, potem zaś, bądź też równolegle, pieszczoty w okolicy wzgórka łonowego, które niekiedy całkiem bez udziału woli stają się rytmiczne, powodują wzrost ciśnienia krwi i przyspieszenie oddechu, odpowiadające ostrożnym i czułym pieszczotom, jakimi kobiety zazwyczaj rozpoczynają grę w miejscu, w którym biorą początek męskie uda, by przysunąć się wyżej do jąder i żołędzi, kobiety mogą też dotykać swojej maleńkiej łechtaczki, uważnie, by palce nie drażniły zbyt boleśnie jej nadzwyczaj wrażliwej główki, mężczyźni podobnie, choć nieco mocniejszym ruchem, mogą chwycić w palce jamistego członka i pociągając napletek, to uwalniać żołądź, to ją zakrywać, by rozkosz doznawana na koronie żołędzi otworzyła zawory, przez które krew płynąca w arteriach dopłynie do ciał jamistych, powodując ich wypełnienie krwią.

A ponieważ mowa tu o funkcjonowaniu pojedynczego człowieka i zaspokajaniu jego osobistych potrzeb, formy i sposoby tego funkcjonowania mogą w znaczący sposób różnić się od siebie.

Mimo różnorodności sposób wywoływania i zaspokajania cielesnych potrzeb nie wolno nam jednak zapominać, że z punktu widzenia fizjologii ludzkiego ciała w każdym z nas zachodzą dokładnie te same procesy, co najwyżej ich natężenie, głębia czy skuteczność, a także efekt mogą być różne, gdyż procesy te w każdym człowieku i w każdym pojedynczym przypadku stanowią zamkniętą całość, z góry określoną przez prawidłowości rządzące funkcjonowaniem ludzkiego ciała, i nie ma tu znaczenia, czy dzieje się to pomiędzy osobami różnej, czy tej samej płci, czy jest wynikiem jakiegokolwiek mechanicznego działania, fantazji, czy też połączonej z fantazjowaniem masturbacji.

Z drugiej zaś strony, jakkolwiek niezależną całość tworzyłyby fizjologiczne prawidłowości rządzące wywoływaniem, utrzymywaniem rozkoszy i jej zaspokajaniem, nawet jeśli byłby to formy najbardziej zamknięte, podczas masturbacji czy nieświadomych polucji pojawiają się elementy burzące ten z fizjologicznego punktu widzenia całkowicie niezależny system.

Jak gdyby natura nie pozwalała, by koło samo się zamknęło; w chwili masturbacji działa fantazja, w przypadku polucji sen, a wyobraźnia lub marzenia senne wiążą osobę i niezależne mechanizmy jej ciała z drugą istniejącą bądź tylko potencjalnie istniejącą osobą.

I to jest wszystko, a jednocześnie najmniej, co można powiedzieć o ludzkich związkach.

Péter Nádas, Pamięć, tłum. Elżbieta Sobolewska, Stronie Śląskie 2017, ss. 640- 644.

Ukłucie w udo

Wokół rozchodziła się woń starego drewna, naturalny zapach, którego meble nigdy nie tracą i który przypomina o ich pochodzeniu, dając poczucie bezpieczeństwa, pewności i stałości, wydawało mi się nawet, że czułem charakterystyczny zapach zakurzonych papierów zalegających pokoje prokuratury, to stare, niepotrzebne już biurko ojciec kiedyś przyniósł stamtąd do domu; ona się nie poruszała, ale wiedziałem, że przyjdzie, już jej pierwszy ruch wytwarzał pomiędzy nami napięcie, które musiało znaleźć ujście, na tym polegała nasza zabawa; po chwili, jak gdyby nie tylko zmagała się z ciężarem własnego ciała, ale popychała je do przodu, usłyszałem ciężkie, niezdarne kroki.

Kiedy ujrzałem jej długą, białą koszulę, siedziałem w dalszym rogu ukrycia pod biurkiem skulony niczym pająk, a w dwóch palcach trzymałem pomiędzy paznokciami główkę szpilki, ostry koniuszek kierując prosto przed siebie; ona osunęła się na kolana, jej twarz promieniała uśmiechem, mógłbym powiedzieć, że w tych chwilach byłem wolny od wszelkich uczuć, aczkolwiek mógłbym powiedzieć też coś wręcz przeciwnego, w takich bowiem momentach moje uczucia osiągał stan jakiegoś szczególnego skupienia; z takim zapamiętaniem i tak prędko sunęła ku mnie na kolanach, do środka, pod biurko, jak gdyby chciała się na mnie rzucić, po kilku krokach więzła jednak w zaplątanej pod kolanami koszuli nocnej, traciła równowagę, uderzała głową o kant biurka i rozciągała się jak długa, waląc głową o podłogę; niepisany regulamin okrucieństwa nakazywał jednak, by wszystko zdobywała sama, bez niczyjej pomocy.

Pomysły, które przychodziły jej do głowy, były podobnie chaotyczne jak funkcjonowanie jej pamięci, wstawała, uśmiechała się jeszcze promienniej, jeszcze radośniej, jak gdyby nic się nie stało, bez odrobiny zażenowania wyciągała spod kolan zmiętą koszulę, robiła to, powiadam tak naturalnie, jak gdyby podświadomie rozumiała logiczny związek pomiędzy koszulą a upadkiem na ziemię, podczas gdy w innych okolicznościach nie była w stanie dostrzec o wiele prostszych i bardziej oczywistych zależności, na przykład chcąc zjeść owoce, z łatwością wdrapywała się na drzewo, ale już nie umiała zejść, siedziała na kołyszącej się gałęzi tak długo, aż ktoś wreszcie ją tam zauważył, kurczowo trzymała się drzewa i cichutko sobie popłakiwała, a przecież zejść na dół nie było niczym trudniejszym, niż wejść na górę, czasami nawet wdrapywała się tak wysoko, że trzeba było przy pomocy drabiny ściągać ją z wierzchołka drzewa; być może żądza radości i przygody wyzwalała w niej taką pomysłowość, a kiedy już zaspokoiła swoją żądzę, obojętne, czy jej przedmiotem była czerwona czereśnia, żółciutka morela czy moja osoba, jej pamięć odmawiała posłuszeństwa, zaspokojona pomysłowość obumierała, wracała do swojego świata, w którym przedmioty trwały samotne i niczym ze sobą niezwiązane, krzesło tylko wtedy było krzesłem, gdy ktoś na nim siedział, stół tylko wówczas był stołem, gdy postawiono na nim talerz, podobnie nie rozumiała związków pomiędzy zjawiskami, te były albo ich nie było, najwyżej stapiały się ze sobą bezładnie; jej upiorny śmiech i nieruchomo, zastygłe w bezruchu oczy zdradzały drzemiące w niej tęsknoty; sunęła ku mnie na kolanach i już była pod biurkiem, tu czuła się bezpieczna, nikt nie widział, co robimy, ja byłem na swój sposób zaślepiony moimi pragnieniami, ona dyszała rozemocjonowana, ja też głośno oddychałem, nasze napięte zmysły z całą wyrazistością odbierały oddzielne, a jednak harmonijne oddechy, niczym melodię jakiejś dziwnej muzyki, i gdybym nie podniósł ręki i nie skierował ostrza szpilki prosto w kierunku jej oka, ono samo przyciągnęłoby do siebie tę szpilkę, a ona wtedy natychmiast by się na mnie rzuciła; lubiła się ze mną siłować; nie bała się ani nie przestawała się uśmiechać, trwała w niezmienionej pozycji, robiła sobie krótką przerwę, zatrzymując oddech w nadziei na dokończenie zabawy.

Nawet nie zmrużyła oczu, a przecież ostrze szpilki było już tylko w odległości kilku centymetrów od jej błyszczących białek, ja też nie poruszałem dłonią, czułem jedynie, że otwieram usta, niczego nie chciałem zrobić, ale ona tam była, otwarta, zdana na mnie, może dlatego, że była wrażliwsza, drżała, mrugała, bała się, a gdyby jednak do tego doszło, gdyby przez przypadek bardziej pochyliła się w moją stronę albo gdybym poruszył dłonią, niewiele brakowało do tragicznego rozwoju sytuacji, ale niewidzialna przeszkoda, jakaś ściana, ułamek sekundy, to coś wydawało się niezależne od moich zamiarów, było zewnętrzną, działającą poza mną siłą, choć oczywiście związaną z moimi zamiarami, nawet jeśli nie zdawałem sobie z nich sprawy, z ukrytymi i sekretnymi zamiarami, z ciekawością, która zawsze we mnie zwyciężała, teraz jednak nie zwyciężyła!, aczkolwiek mogło tak się stać!, i nawet nie mógłbym mieć wyrzutków sumienia, bo nienasycone pragnienie przejrzenia na wskroś obojętnych form spraw i zjawisk, wymuszenia z nich głosu i krwi, przywłaszczenia sobie tej obojętności, tak jak ust Krystiana czy później wiele innych ust, spowodowało, że stałem się bezwolnym narzędziem tej dziwnej siły; ale nie tak się stało, i nie wiem, czy to, co się wydarzyło albo mogło się wydarzyć zamiast dopełnienia tej potworności, nie było jeszcze gorsze.

Kiedy bowiem dobiegła końca chwila beznadziejnego bezruchu, ona, otrzeźwiona odległością, lekko przycupnęła na piętach, a szpilka, którą trzymałem w palcach, nie była już niczym innym jak dowodem mojej skończonej głupoty, kretynizmu, które można by było skwitować wzruszeniem ramionami, coś się nie wydarzyło, coś, co mogło się wydarzyć, i znów musiałem zamknąć usta, znów słyszałem własny, głupio szybki oddech, i jej oddech też, a to wzbudziło we mnie taką wściekłość, zwyczajną, ordynarną złość, nie udało mi się, znów zostałem sam, jeszcze raz wyciągnąłem za nią dłoń i jednym jedynym ruchem wbiłem szpilkę w jej nagie udo.

I znów nic się nie wydarzyło, odchyliła się w tył, nie wydając z siebie żadnego głosu, jak gdybyśmy znów byli na samej górze, a teraz spadali na sam dół, wstrzymała oddech, choć pewnie nie z bólu, koszula podciągnięta aż na brzuch odsłaniała szparę rozwierającą się pomiędzy jej rozłożonymi udami, otwór ciemniejący pomiędzy dwoma lekko zaczerwienionymi, twardymi wzgórkami, do nich zbliżała się szpilka, nie umiałem się powstrzymać, nie ukłułem, nawet nie dotknąłem jej skóry, tylko wsunąłem w sam otwór.

A potem ukłułem ją w udo.

Nie tak leciutko jak przed chwilą, ale głęboko, z całej siły, zapiszczała, widziałem, jak przestaje się uśmiechać, jak gdyby fizyczny ból zerwał z niej zasłonę śmiechu, zobaczyłem jej wzrok szukający ucieczki, i wtedy rzuciła się na mnie.

Ciemny płaszcz wiszący na wieszaku był bez wątpienia znakiem, że mamy gościa, w dodatku szczególnego gościa, płaszcz był ponury i sztywny, nie można go było pomylić z innymi płaszczami, które zazwyczaj widywałem na tym wieszaku, wydawał się marny i zniszczony, nie miałem więc ochoty, jak zawsze, kiedy zostawałem w przedpokoju sam na sam z obcymi płaszczami, pogrzebać w kieszeniach w poszukiwaniu drobniaków i, nasłuchując pod ścianą, we właściwej chwili wyciągnąc z nich kilku fillerów albo forintów.

Teraz nie dochodził do przedpokoju żaden szmer, nie słyszałem głosu rozmów, wszystko było tak jak zawsze; otworzyłem więc drzwi i, nie zdążywszy nawet się zdziwić, zrobiłem kilka kroków w stronę łóżka.

Péter Nádas, Pamięć, tłum. Elżbieta Sobolewska, Stronie Śląskie 2017, ss. 102-105.

Całe moje ciało istnieje po to, by napawać się tym widokiem

„Co się tam stało?”, zapytałem cicho, może nawet zbyt cicho, a zdumienie, które zajęło we mnie miejsce strachu, sparaliżowało mi gardło, matka jednak, jak gdyby nie przejmując się moimi pytaniami albo ich nie słysząc, wyszła na taras, zrobiła kilka kroków i, jakby niemiły stukot obcasów kazał się jej zatrzymać, w pośpiechu uciekła do pokoju, „Co się stało?”, zapytałem już tym razem głośniej, a ona podeszła do drzwi prowadzących na korytarz, otworzyła je i się cofnęła!, wtedy musiałem już wyskoczyć z łóżka i pospieszyć jej z pomocą.

Nasze pędzące naprzeciw siebie ciała zderzyły się ze sobą i spotkały na środku ciemnego pokoju.

– Co się stało?

– Wiedziałam, od pięciu lat wiedziałam!

– Co się stało?

– Wiedziałam, od pięciu lat wiedziałam!

Staliśmy wczepieni w siebie.

Jej ciało było przerażająco napięte i tak sztywne, że aż twarde, i choć na chwilę mnie objęła, a ja, obejmując ją, próbowałem poddać się jej objęciom, wyraźnie czułem, że ta bliskość nie przynosi jej ulgi, moje dobre chęci nie wystarczają, ja czuję ją, ale ona nie czuje mnie, równie dobrze mógłbym być sekreterą albo fotelem, których może się chwycić, jeśli straci równowagę, aż wreszcie podjęła tę bliską szaleństwa decyzję; mimo to nie chciałem jej puścić, mocno przycisnąłem czoło do jej czoła, jak gdybym dobrze wiedział, co zamierza, przed jakim strasznym czynem muszę ją powstrzymać, choć właściwie nie miało dla mnie znaczenia, przed czym ją powstrzymuję, nie miałem o tym wszystkim bladego pojęcia, instynkt podpowiadał mi, że przed tym, co chce teraz zrobić, cokolwiek by to miało być, muszę ją powstrzymać!, i jak gdyby moje wysiłki odniosły skutek, jak gdyby wreszcie zrozumiała, że tak, jestem jej synem, należę do niej, pochyliła się nade mną i, niemal gryząc, gorąco pocałowała mnie w szyję, ale w chwilę później, czerpiąc ze swojego pocałunku i mojego sparaliżowanego strachem ciała siłę do kolejnego kroki, nagle wyrwała się z moich objęć i odepchnęła mnie od siebie, „Nieszczęsny!”, zawołała głosem pełnym rozpaczy i biegiem rzuciła się w kierunku tarasu.

Pobiegłem za nią.

Pędziła przez taras, ale nie w stronę schodów prowadzących do parku, jak mogłem przypuszczać, tylko w zupełnie przeciwnym; zatrzymała się przed drzwiami do pokoju panny Wohlgast.

W pokoju paliły się świece, drzwi były otwarte, a drżące, rozkołysane światło ślizgało się po kamieniach prosto pod nasze nogi.

Nigdy wcześniej nie czułem aż w takim stopniu, że stoję na stopach.

Że nie tylko moje oczy, ale całe moje ciało istnieje po to, by napawać się tym widokiem.

Dzieci bowiem nie tylko wiedzą często o rzeczach, które mają w takich chwilach miejsce, ale, choć zabrzmi to skandalicznie, dzięki rozkoszy czerpanej z własnego ciała mogą mieć w tej materii pewne doświadczenie; ich widok tak mnie jednak zaskoczył, że nie byłem w stanie go zrozumieć.

Widok dwóch obcych sobie ciał.

Panna Wohlgast leżała na boku z nogami podkurczonymi aż do piersi, wokół porozrzucane białe ubrania, a potężne, rozłożyste, teraz, gdy patrzę okiem doświadczonego mężczyzny, piękne, krągłe pośladki obracała w stronę ojca; obracała?, przysuwała, ofiarowała, podawała!, on zaś przywierał do nich, uderzał w nie swoim przyrodzeniem, odrywał się od nich, klęczał czy siedział nad nią w kucki, jedną rękę zanurzając w jej rozpuszczonych ciemnych włosach i z całej siły chwytając je tuż przy samej skórze; był już w środku tego doskonale zamkniętego ciała, buszował w nim delikatnie, ale z wielką siłą; dziś już wszystko jest dla mnie jasne, tylko wtedy bowiem członek może wejść możliwie najgłębiej, a raczej najwyżej; wrażliwy napletek, szeroka kryza żołędzi, nabrzmiałe supły żył pocierają nabrzmiewającą łechtaczkę, gładzą wargi, głaszczą i szorują śliską, obejmującą niczym jaskinia pochwę, przez co erekcja staje się tak silna, tak pulsująca, że tam, na samym końcu, macica wydaje się jedyną przeszkodą!, wypełniwszy dokładnie pustkę, już nie potrafimy odróżnić, co należy do nas, a co do tej drugiej osoby; w tej dziwnej pozycji gwałt i czułe oddanie się wydają się jednym i tym samym, cóż więc może być więcej, jak możemy wyobrazić sobie rozkosz?, to jednak, co wtedy zobaczyłem, nie było niczym innym jak widokiem ojca, jego pleców pochylonych aż do skurczu, rozwartych pośladków, co wyglądało tak, jak gdyby chciał się wypróżnić, wolną ręką podpierał się o ziemię, w rytmicznym ruchu widziałem jego ogromne, lekko uniesione jądra, które po chwili znów zakryły miejsce wywołujące w nich tętniącą rozkosz; panna Wohlgast krzyczała cieniutkim głosikiem, otwarte usta ojca budziły we mnie strach, wydawało się bowiem, że nie może ich zamknąć, wydobywało się z nich głębokie charczenie, czubek języka wystawał na zewnątrz, oczy miał otwarte i niewidzące, ale wtedy tamten pisk i charczenie nie łączyły się dla mnie w sposób oczywisty z rozkoszą, kiedy bowiem ojciec wszedł już w nią najgłębiej, jak mógł, i odnalazłszy swoje ostateczne miejsce, zamarł w odrętwieniu, a całe jego ciało pokryte plamami czarnego owłosienia zostało ogarnięte bezsilnym, nienasyconym drżeniem, uniósł głowę panny Wohlgast i kilkakroć uderzył nią o ziemię; i kiedy rozdzierająco pisnęła z rozkoszy, zaczęła się pod nim miotać, jak gdyby chciała uciec, oddalić się od zenitu doznań, łono ojca z nie mniejszą niż przed chwilą siłą znów zaczęło się przybliżać i oddalać, jej pisk stał się ciepły i łagodny, a wtedy ojciec szarpnął ją za głowę i zaczął uderzać nią o podłogę, aż dudniło.

Jeśli nawet w tamtych chwilach uczucie rozkoszy było we mnie silniejsze od zaskoczenia, i jeżeli, zapomniawszy o matce, wszystkimi zmysłami oddałem się temu widokowi, a wręcz, bez względu na wszystko, byłem szczęśliwy, że to widzę, i nie należy tego przypisywać dziecięcej ciekawości ani nawet temu, że mój drogi towarzysz zabaw z Heiligendamm, trochę starszy ode mnie hrabia Stollberg, już mnie wtajemniczył w te sekretne sprawy, to po prostu niespodziewanie doszły we mnie do głosu najrozmaitsze, dotychczas ukryte pragnienia, tęsknoty i skłonność do okrucieństwa; jak gdyby to oni je we mnie wyzwolili, jak gdyby panna Wohlgast swoim piskiem przyłapała mnie na gorącym uczynku!, ich widok pozwolił mi zgłębić świat zmysłów, wszystko bowiem, co się tam działo, dotyczyło nie mnie samego, ani mojej teoretycznej dotychczas wiedzy, ani nawet mojego towarzysza, którego kiedyś niespodziewanie zaskoczyłem na moczarach, jak leżąc na bagnistej ziemi, zabawiał się swoim ptaszkiem, ani też mojego ojca, lecz wprost przedmiotu mojego podziwu i pożądania, samej panny Wohlgast.

Moje liczne nocne ucieczki nie pozostały tedy bezskuteczne, bo wprawdzie chciałem zostać sam na naszym wspólnym tarasie, jednak cieszyłem się, że mogę ją tam spotkać, a ona przytulała mnie do swojego ciała ciepłego od łóżka i nieprzespanej nocy.

Jej ciepło emanowało pięknem, choć nie było to piękno jej ciała ani regularnych rysów twarzy, ale, że tak się wyrażę, jej żywego mięsa i rozpalonej skóry; i choć każdy z łatwością mógł dostrzec, że pod względem linii i form była daleka od ideału, to wydawała się o wiele bardziej pociągająca niż tak zwane doskonałe ciało; cóż to więc za szczęście, że bardziej wierzymy naszym dłoniom niż zimnej estetyce!, tu muszę szybko dodać, że nawet moja matka nie potrafiła się oprzeć temu dziwnie silnemu wrażeniu, i choć miała zwyczaj kierować się oschłymi regułami, tutaj uwierzyła własnym oczom, była zachwycona panną Wohlgast, uwielbiała ją, jak gdyby igrając z myślą, że mogłaby zostać jej przyjaciółką, tak jak Frick był zaufanym przyjacielem ojca; błyszczące brązowe oczy, południowa, ciemna jak u Cyganki skóra, zaróżowiona i napięta na szerokich kościach policzkowych, rozwarte, nerwowe nozdrza małego noska, usta nabrzmiałe krwią, jak gdyby przecięte pionowo rytualnym ciosem miecza, działały także na matkę, w obecności panny Wohlgast matka była jak naelektryzowana, choć ojciec, chcąc się z nią podrażnić, zwracał uwagę, że „panna Wohlgast jest rzeczywiście bardzo wulgarna”, matka tolerowała zbyt głośny sposób mówienia, przymykała oczy na jej graniczącą ze złymi manierami poufałość, i nie przeszkadzało jej nawet umysłowe ograniczenie tej panny, ucieleśnione w niskim, płaskim czole, a panna Wohlgast zamiast odpowiedzieć na zachwyt matki zdyscyplinowanym zachowaniem, stawała się jeszcze bardziej nieokiełznana; a więc ja też znałem ciało, które leżało wtedy na podłodze; małe, sztywno sterczące piersi, talię, która w odpowiednio uszytych sukniach wydawała się jeszcze węższa, biodra, których szerokość efektownie podkreślał krój jej strojów; znałem je dobrze, gdyż tamtej nocy, kiedy bezsenność i spokój wygnały ją na taras, i tam przytuliła mnie do siebie z matczyną czułością, aczkolwiek zbyt wielką, i dziś już wiem, że przecież adresowaną do ojca, poczułem to ciało w całej jego nieukrywanej, pozbawionej proporcji doskonałości, nie miała na sobie nawet szlafroka, a przez delikatny jedwab koszuli nocnej czułem niemal wszystko, nawet miękką gęstwinę łona, kiedy niby przypadkiem zbłądziła tam moja ręka, no i ten zapach, w którym się pogrążałem.

Ale już wystarczy, ani słowa więcej!

Poczucie miary i dobry smak każą mi przerwać tu na chwilę moje wspomnienia.

Matka wydała z siebie jęk i bez przytomności runęła na ziemię.

Péter Nádas, Pamięć, tłum. Elżbieta Sobolewska, Stronie Śląskie 2017, ss. 141-145.

W taki dzień możemy robić wszystko. Poprawiam się: prawie wszystko.

W trudnych warunkach instynkt życia czepia się dziwnych przedmiotów. Chciałabym mieć jakiegoś zwierzaka: powiedzmy ptaka czy kota. Coś swojskiego. Cokolwiek. Mógłby być nawet i szczur, ale to wykluczone. W tym domu jest za czysto.

Odcinam łyżeczką czubek jajka i wyjadam zawartość.

Przy drugim jajku słyszę syrenę, początkowo bardzo daleką, która się zbliża, klucząc pomiędzy wielkimi domami i przystrzyżonymi trawnikami – cieniutki dźwięk jak brzęczenie owada, a potem coraz bliższy, słyszę, jak się otwiera niby kwiat dźwięku, coraz szerzej, przechodząc w trąbę. Ta syrena to proklamacja. Odkładam łyżkę, serce mi wali, znów podchodzę do okna: czy będzie niebieska, nie po mnie? Ale widzę, jak skręca za róg, nadjeżdża ulicą, zatrzymuje się przed domem, ryczy w dalszym ciągu – jest czerwona. Wieści radość światu, jakże rzadką w tych czasach. Zostawiam drugie jajko nie dojedzone, spieszę do szafy po płaszcz i już słyszę na schodach kroki i głosy.

– Szybko – mówi Cora – nie będą cały dzień czekać. – Podaje mi płaszcz i naprawdę się uśmiecha.

Niemal biegnę korytarzem, sunąc po schodach jak na nartach, drzwi frontowe szeroko otwarte, dziś przechodzę swobodnie, strażnik mi salutuje. Zaczęło padać, mży, w powietrzu wisi brzemienny zapach ziemi i trawy.

Czerwony porodowóz stoi zaparkowany na podjeździe. Tylne drzwi są otwarte, wsiadam. Na podłodze czerwony dywan, w oknach czerwone zasłony. Zastaję w środku już trzy kobiety – siedzą na ławkach pod ścianami; po obu stronach wozu. Strażnik rygluje podwójne drzwi, a sam wskakuje do szoferki i zajmuje miejsce obok kierowcy. Przez okienko ze zbrojonego szkła widzimy tyły ich głów. Ruszamy z nagłym szarpnięciem, nad nami wyje syrena: z drogi, z drogi!

– Która to? – pytam sąsiadkę, nachylając się do jej ucha czy raczej do miejsca, w którym pod białym czepkiem powinno być ucho. Hałas jest taki, że muszę niemal krzyczeć.

– Warrena! – krzyczy w odpowiedzi. Pod wpływem impulsu łapie mnie za rękę, ściska ją, kiedy w nagłym przechyle skręcamy za róg; odwraca się do mnie i wtedy widzę jej twarz – mokrą od łez – łez czego? Zazdrości? Rozczarowania? Nie, ona się śmieje, zarzuca mi ręce na szyję, nigdy jej dotąd nie widziałam, ściska mnie, ma duże piersi pod czerwonym habitem, ociera twarz rękawem. W taki dzień możemy robić wszystko.

Poprawiam się: prawie wszystko.

Naprzeciwko nas jedna z kobiet się modli, oczy ma zamknięte, złożone ręce na wysokości ust. A może wcale się nie modli, może obgryza paznokcie. Po prostu usiłuje zachować spokój. Trzecia kobieta już jest spokojna. Siedzi z założonymi rękami i uśmiecha się lekko. Syrena wyje i wyje. Ten dźwięk zwykle oznacza śmierć – wydają go karetki pogotowia i wozy strażackie. Być może i dzisiaj będzie to dźwięk wieszczący śmierć. Wkrótce się przekonamy. Co urodzi Warrena? Dziecko, zgodnie z ogólnymi oczekiwaniami? A może co innego, niedziecko, z główką jak szpilka, z psim pyszczkiem, podwójnym ciałem albo dziurą w sercu, albo bez ramion czy z błonami pławnymi u rąk i nóg? Kto wie. Kiedyś, owszem, potrafili to stwierdzić, za pomocą specjalnych urządzeń, ale teraz zabroniono takich praktyk. Zresztą co z tego, nawet gdyby się wiedziało. I tak nie można przerwać ciąży, obojętne jaka jest, trzeba ją donosić do końca.

A szansa jest jak jeden do czterech, tyle wiemy z Centrum. Do powietrza, niegdyś, przedostało się za dużo zanieczyszczeń, różnych oparów, wszystko promieniuje, woda stała się aż gęsta od toksycznych cząsteczek, oczyszczenie środowiska to całe lata, a tymczasem wszystko to wpełza do twojego ciała, osiada w komórkach tłuszczowych. Sama nie wiesz, kiedy twoje własne ciało staje się skażone, brudne jak zalana ropą plaża – pewna śmierć dla ptactwa wodnego i nie narodzonych dzieci. Sęp mógłby się otruć twoim mięsem. A może świecisz w ciemności jak starodawny zegarek. Jak kołatek. Taki żuk, co grzebie ścierwo.

Czasem nie mogę myśleć o sobie, o swoim ciele, żeby nie widzieć szkieletu: zastanawiam się, jaka muszę się wydawać elektronowi. Kolebka życia, zbudowana z kości, a w środku same niebezpieczeństwa, zniekształcone proteiny, złe kryształy jak powyszczerbiane szkło. Kobiety brały lekarstwa, pigułki, mężczyźni opryskiwali drzewa, krowy jadły trawę, a całe to świństwo spływało do rzek. Nie mówiąc już o wybuchach elektrowni atomowych jak wzdłuż Uskoku św. Andrzeja podczas trzęsień ziemi czy o mutacjach syfilisu, których nie ima się żaden antybiotyk. Niektóre robiły sobie to same, dawały się podwiązywać katgutem czy okaleczać chemikaliami. Jak mogły, mówiła Ciotka Lidia, ach, jak one mogły robić coś podobnego? Jezebele! Tak gardzić darami bożymi! – I załamywała przy tym ręce.

Podejmujecie ryzyko, mówiła Ciotka Lidia, ale jesteście oddziałami szturmowymi, które pierwsze wkroczą na niebezpieczny teren. Im większe ryzyko, tym większa chwała. Klaskała przy tym w ręce, promieniejąc cała z poczucia wmówionej nam odwagi. Spuszczałyśmy oczy na ławki. Przejść przez to wszystko i dać życie jakiemuś potworkowi to niezbyt miła perspektywa. Właściwie nie wiedziałyśmy, co się dzieje z dziećmi, które nie zostaną zakwalifikowane. Z niedziećmi. Wiedziałyśmy tylko, że bardzo szybko się ich pozbywają.

Przyczyna jest niejedna, mówi Ciotka Lidia. Stoi przed nami w swojej sukni koloru khaki, ze wskazówką w ręce. Na tablicy, tam gdzie dawniej wisiałaby mapa, znajduje się wykres przedstawiający wskaźnik urodzeń na tysiąc mieszkańców, obejmujący wiele lat: stromy spadek w dół aż poza linię zerową i dalej stale w dół.

Oczywiście, niektóre kobiety uważały, że nie ma przyszłości, że świat eksploduje. To pretekst, jakim się zasłaniały, mówiła Ciotka Lidia. Twierdziły, że rozmnażanie się nie ma sensu. Nozdrza Ciotki Lidii się zwężają: co za podłość. Te kobiety to lenie. Flądry.

Margaret Atwood, Opowieść podręcznej, tłum. Zofia Uhrynowska-Hanasz, Warszawa 1985.